Đột Quỵ Tuyến Yên (Pituitary Apoplexy) - Cập Nhật Chẩn Đoán Và Điều Trị Mới Nhất

Đột quỵ tuyến yên (Pituitary Apoplexy) là một trong những cấp cứu nội tiết thường bị bỏ sót nhất tại khoa Cấp cứu và ICU. Bệnh có thể giả dạng viêm màng não, đột quỵ não hoặc sốc không rõ nguyên nhân.

Không phải lúc nào bệnh nhân cũng có tiền sử u tuyến yên. Và chẩn đoán không phải lúc nào cũng được nghĩ đến ngay lập tức. Dưới đây là những điểm cốt lõi thực sự cứu sống bệnh nhân.

Đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) - cập nhật chẩn đoán và điều trị mới nhất

1. Điều gì xảy ra khi đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy)?

Nguyên nhân thường gặp nhất là: Xuất huyết hoặc nhồi máu cấp của tuyến yên, thường xảy ra trên nền một u tuyến yên có sẵn.

Hậu quả sinh lý bệnh ngay lập tức khi khi đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy):

• Sụp đổ chức năng tuyến yên.

• Thiếu hụt ACTH cấp.

• Giảm cortisol đột ngột.

• Rối loạn các hormon tuyến yên khác (TSH, LH, FSH, GH, prolactin)

• Vấn để nguy kịch nhất là: Suy thượng thận cấp thứ phát.

• Bệnh nhân không chết vì khối u. Bệnh nhân chết vì cơn suy thượng thận không được nhận ra.

2. Đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) thường gặp trong những tình huống nào?

• U tuyến yên chưa được chẩn đoán trước đó.

• Bệnh nhân đã biết có u tuyến yên.

• Dùng thuốc chống đông hoặc tiêu sợi huyết.

• Stress sinh lý nặng (phẫu thuật lớn, nhiễm trùng nặng, sinh con).

• Một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân khởi phát mà trước đó chưa từng biết mình có u tuyến yên.

3. Những dấu hiệu lâm sàng không được bỏ qua của đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy)

• Đau đầu đột ngột dữ dội (thường sau hốc mắt).

• Rối loạn thị giác cấp (bán manh hai bên thái dương hoặc giảm thị lực).

• Liệt vận nhãn do tổn thương dây III, IV hoặc VI.

• Rối loạn ý thức.

• Hạ huyết áp hoặc sốc không giải thích được.

Tam chứng kinh điển cần cảnh giác của đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy):

• Đau đầu đột ngột.

• Rối loạn thị giác.

• Rối loạn nội tiết cấp.

4. Chẩn đoán đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) như thế nào?

Chẩn đoán ban đầu = lâm sàng + hình ảnh học:

• MRI vùng yên (sellar MRI) là phương pháp lựa chọn hàng đầu.

• CT sọ não có thể phát hiện xuất huyết tuyến yên nhưng độ nhạy thấp hơn.

Xét nghiệm có thể thấy:

• Cortisol thấp hoặc không tăng phù hợp.

• Hạ natri máu.

• Hạ đường huyết.

• TSH thấp hoặc không phù hợp bối cảnh.

Không được trì hoãn điều trị chỉ vì chờ kết quả hormon.

5. Cách xử trí đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) hiện nay

• Ổn định ban đầu.

• Bù dịch nếu tụt huyết áp.

• Điều chỉnh hạ đường huyết.

• Theo dõi huyết động.

• Khám thần kinh và mắt khẩn cấp.

• Nhưng điểm quan trọng nhất là điều trị hormon.

6. Glucocorticoid: yếu tố quyết định trong xử trí đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy)

Hydrocortisone tĩnh mạch là điều trị lựa chọn.

Liều cấp cứu:

• 100 mg IV bolus.

• Sau đó 50-100 mg mỗi 6 giờ hoặc truyền liên tục.

Cơ sở sinh lý: Thiếu ACTH làm suy thượng thận thứ phát sẽ khiến không duy trì được huyết áp và cân bằng chuyển hóa.

Dùng corticoid sớm có thể đảo ngược sốc và cứu sống bệnh nhân.

7. Đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật giải áp có thể cần nếu:

• Thị lực xấu đi tiến triển.

• Chèn ép giao thoa thị giác rõ.

• Suy giảm thần kinh nặng.

• Quyết định thường được đưa ra giữa nội tiết - ngoại thần kinh - hồi sức.

• Ở bệnh nhân ổn định, điều trị bảo tồn bằng steroid có thể đủ.

8. Xử trí đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy) rối loạn điện giải

Hạ natri máu rất thường gặp. Nguyên nhân có thể do:

• Thiếu cortisol.

• SIADH thứ phát do stress vùng dưới đồi.

• Điều chỉnh cortisol thường giúp cải thiện natri.

• Sai lầm thường gặp: Chỉ điều trị hạ natri mà không nhận ra cơn suy thượng thận.

9. Những nguyên tắc quan trọng khi xử trí đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy)

• Theo dõi huyết động nếu bệnh nhân không ổn định.

• Kiểm soát chặt đường huyết và điện giải.

• Đánh giá nội tiết đầy đủ sau khi ổn định.

• Theo dõi thần kinh - nhãn khoa chặt chẽ.

• Nhiều bệnh nhân sau đó cần điều trị thay thế hormon suốt đời.

10. Ứng dụng nhanh khi xử trí đột quỵ tuyến yên (pituitary apoplexy)

• Đau đầu đột ngột + rối loạn thị giác + tụt huyết áp: nghĩ đến đột quỵ tuyến yên.

• Không chờ xét nghiệm hormon mới điều trị.

• Hydrocortisone sớm.

• Nhiều khi chỉ một quyết định trong vài phút có thể thay đổi hoàn toàn tiên lượng thần kinh và sinh tồn của bệnh nhân.

Tham khảo các sản phẩm chăm sóc sức khỏe chính hãng tại: https://edallyhanquoc.vn/thuc-pham-bao-ve-suc-khoe-edally-bh-han-quoc.html

Mọi thông tin chi tiết về sản phẩm cũng như chính sách đại lý xin vui lòng liên hệ edallyhanquoc.vn qua Hotline/Zalo: 0902.158.663 để được tư vấn và hỗ trợ nhanh nhất.

Nguồn tham khảo:

1. Rajasekaran S et al. UK Guidelines for the Management of Pituitary Apoplexy. Clinical Endocrinology. 2011.

2. Bornstein SR et al. Diagnosis and Treatment of Primary Adrenal Insufficiency. JCEM. 2016.

3. Arlt W et al. Endocrine emergencies: recognition and management. Lancet Diabetes Endocrinol. 2024.

4. Iglesias P et al. Pituitary Apoplexy: An Updated Review. Journal of Clinical Medicine. 2024.

5. Freda PU, Beckers AM. Pituitary Apoplexy. UpToDate. Updated 2025.